حفظ تاریخ اغلب نیازمند اقدامات خارقالعادهای است. در اوایل تابستان ۲۰۲۴، یک عملیات مخفیانه ۱۰ ماهه برای نجات آرشیو حیاتی آژانس امدادرسانی و کاریابی سازمان ملل برای آوارگان فلسطینی (آنروا) از بیتالمقدس شرقی و غزه آغاز شد. این مأموریت که سرشار از خطر و تنش سیاسی بود، هدفش حفاظت از میلیونها سندی بود که تجربه فلسطینیان، بهویژه وقایع پیرامون نکبت ۱۹۴۸ را ثبت کردهاند. تخلیه موفق این اسناد از زیر سایه درگیریها، بر اهمیت تاریخی و حقوقی عظیم آنها تأکید میکند.
اهمیت موضوع: چرا آرشیو آنروا حیاتی است
آرشیو آنروا صرفاً کاغذپاره نیست؛ بلکه ستون هویت تاریخی فلسطین است. این مجموعه شامل کارتهای ثبتنام اصلی از سال ۱۹۴۸، گواهی تولد و فوت، اسناد ازدواج و روایتهای آوارگی است. به گفته پروفسور ژان-پیر فیلیو از مؤسسه علوم سیاسی پاریس، این اسناد «برای تجربه فلسطینیان حیاتی» هستند و حاوی شواهدی از مالکیت اموال و شرایط تبعید اجباری میباشند.
برای هر راهحل عادلانه و پایدار آینده برای مناقشه اسرائیل و فلسطین، این اسناد غیرقابل جایگزین هستند. همانطور که راجر هرن، یکی از مقامات ارشد آنروا، اظهار داشت: «اگر روزی راهحلی عادلانه و پایدار برای این مناقشه پیدا شود، این تنها مدرکی است که مردم میتوانند با آن نشان دهند که روزگاری فلسطینیانی در یک مکان خاص زندگی میکردند.» از دست دادن این اسناد برای پاسخگویی تاریخی و حقوق آوارگان فاجعهبار میبود.
مأموریت: یک طنابکشی لجستیکی و سیاسی
این عملیات نمونهای عالی از لجستیک مخفیانه بود. سفر از بیتالمقدس شرقی به امان، که معمولاً مسافتی کوتاه است، به مانعی تقریباً غیرقابل عبور تبدیل شد. این تلاش شامل دهها کارمند در حداقل چهار کشور، سفرهای پرخطر زیر بمباران در غزه و حمل دقیق پاکتهای بدون نشان به مصر بود. جعبههای ارزشمند حتی با هواپیماهای نظامی به مکان امن منتقل شدند.
چالشهای کلیدی پیش روی تیم نجات
- درگیری فعال: نجات اسناد از شهر غزه زیر بمباران اسرائیل.
- خصومت سیاسی: مجتمع آنروا در بیتالمقدس شرقی هدف گروههای راستگرای اسرائیلی و کانون تلاشها برای اخراج این آژانس شد.
- حجم عظیم: صدها هزار سند تاریخی فقط به صورت کاغذی باقی مانده بودند و در برابر آتشسوزی، سیل یا تخریب عمدی آسیبپذیر بودند.
زمانبندی حیاتی بود. تا اواسط سال ۲۰۲۴، حضور این آژانس در بیتالمقدس شرقی تحت محاصره قرار گرفت و تخلیه را به یک مسابقه با زمان تبدیل کرد. استخراج موفق آرشیو، پیروزی بزرگی برای حفظ فرهنگ در یک منطقه جنگی محسوب میشود.
زمینه تاریخی: نکبت ۱۹۴۸ و ثبتنام آوارگان
آنروا در سال ۱۹۴۹ برای کمک به حدود ۷۵۰,۰۰۰ آواره فلسطینی که در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل آواره شدند، تأسیس شد. آرشیو این آژانس جامعترین سند این آوارگی است. این اسناد شامل اطلاعات دقیق درباره روستاها و خانههایی است که فلسطینیان پشت سر گذاشتند و آنها را به ابزاری حیاتی برای هرگونه ادعای آینده یا مذاکرات حق بازگشت تبدیل میکند.
علیرغم دههها تلاش برای اسکن، بخش عظیمی از آرشیو تا سال ۲۰۲۳ به صورت کاغذی شکننده باقی مانده بود. بنابراین، عملیات نجات فقط درباره جابجایی پروندهها نبود، بلکه درباره حفاظت از شواهد مادی تاریخ یک ملت در برابر پاکسازی احتمالی بود.
پرسشهای متداول: نجات آرشیو آنروا
دقیقاً چه چیزی از آرشیو آنروا نجات یافت؟
مواد نجات یافته شامل کارتهای ثبتنام اصلی از سال ۱۹۴۸، گواهی تولد، ازدواج و فوت در طول نسلها و روایتهای شخصی از آوارگی است. این اسناد برای فلسطینیان جهت ردیابی ریشههای خانوادگیشان در سرزمینی که اکنون اسرائیل نام دارد، حیاتی هستند.
چرا مأموریت نجات مخفی نگه داشته شد؟
این مأموریت به دلیل درگیریهای جاری و تنشهای سیاسی بسیار حساس بود. مجتمع آنروا در بیتالمقدس شرقی هدف گروههای راستگرای اسرائیلی بود و عملیات باید با احتیاط انجام میشد تا از دخالت، سرقت یا تخریب عمدی اسناد جلوگیری شود.
اهمیت بلندمدت این آرشیو چیست؟
این آرشیو به عنوان مدرک اصلی برای ادعاهای آوارگان فلسطینی و حضور تاریخی آنها عمل میکند. همانطور که راجر هرن اشاره کرد، این اسناد برای هر راهحل عادلانه و پایدار آینده برای مناقشه ضروری هستند و تنها مدرکی را ارائه میدهند که نشان میدهد فلسطینیان قبل از سال ۱۹۴۸ کجا زندگی میکردند.
