ساعت‌سازی شوروی (بخش دوم): فضانوردان 2026

در میان انبوه ساعت‌سازی شوروی، سه مدل وجود دارند که حضورشان در کلکسیون هر طرفدار خودخوانده‌ای غیرقابل چشم‌پوشی است. هر سه آن‌ها مدل‌های نظامی هستند که در اکتشافات فضایی نقش داشته‌اند و به دلیل ارزش تاریخی و کیفیت موتورهایشان که طبیعتاً از طرح‌های غربی تکامل یافته‌اند، مورد تحسین قرار می‌گیرند. آن‌ها در تقریباً تمام نقاط عطف فضایی از همتایان سوئیسی و آمریکایی خود پیشی گرفتند و می‌توان مطمئن بود که تنها در مهم‌ترین آن‌ها، یعنی اولین قدم گذاشتن روی ماه، شکست خوردند. برای یافتن آن‌ها، سه مأموریت فضایی افسانه‌ای را به یاد می‌آوریم.

وُستوک-۱

«سفینه به طور عادی کار می‌کند. من زمین را از طریق وُزور می‌بینم(*). «همه چیز طبق برنامه پیش می‌رود.». این‌ها سخنان یوری گاگارین، درون فضاپیمای وُستوک ۳KA، اندکی پس از ورود به مدار در ۱۲ آوریل ۱۹۶۱ بود. پروازی تاریخی که برای اولین بار انسانی را به فضا فرستاد و تنها یک ساعت و چهل و هشت دقیقه به طول انجامید.

(*) وُزور یک دستگاه ناوبری بود که مجهز به یک دریچه و هشت آینه بازتابنده بود و روی کف فضاپیمای وُستوک ۳KA نصب شده بود.

روی مچ دست چپ خود یک ساعت کوچک، با قطر سی و سه میلی‌متر، قاب کرومی و پشت قاب پیچی داشت. همان نوع ساعتی که از اواخر دهه ۱۹۴۰ به فارغ‌التحصیلان اخیر مدرسه معروف پرواز اورنبرگ داده می‌شد و ساعت‌سازی شوروی آن را بر اساس یک مدل فرانسوی، LIP R26، تکامل داده بود. از سال ۱۹۳۶، این برند فرانسوی با شوروی در توسعه کالیبرهای دقیق‌تر از «نوع ۱» مبتنی بر دوبر همکاری کرده بود. برای خلبانان نظامی خود، صنعت کالیبر LIP R26 را با ارائه عقربه ثانیه‌شمار مرکزی با قابلیت توقف، که برای هماهنگ‌سازی ساعت با سیگنال زمانی و محاسبات موقعیت هواپیما ضروری بود، تکمیل کرد. یک ساعت ناوبری که همان نام را دریافت کرد: «اشتورمانسکویه»، به خط سیریلیک ШТУРМАНСКИЕ.

اطلاعات بیشتری در مورد این ساعت نمی‌توان ذکر کرد، جز اینکه کالیبرهایی با پانزده و هفده جواهر ساخته شدند که احتمالاً دومی همان چیزی است که گاگارین استفاده کرد. ساعت مذکور به اولین کارخانه ساعت‌سازی مسکو اهدا شد و در حال حاضر در موزه زویوزدنی گورودوک (شهر ستارگان) به نمایش گذاشته شده است. حدس زده می‌شود، اگرچه قطعی نیست، که والنتینا ترشکووا، اولین زنی که در سال ۱۹۶۳ به فضا پرواز کرد، نیز در مأموریت خود از مدل اشتورمانسکویه مشابه ساعت گاگارین استفاده کرده است.

وُسخود ۲

پس از دوازده دقیقه شناور شدن آزادانه در فضا که توسط یک طناب نازک به فضاپیمای وُسخود ۲ متصل بود، فضانورد الکسی لئونوف اولین انسانی شد که راهپیمایی فضایی – EVA، فعالیت خارج از فضاپیما – را انجام داد. هنگام بازگشت به سفینه، یک حادثه کوچک رخ داد: لباس فضایی او در خلأ فضا متورم شده بود و آنقدر سفت شده بود که تقریباً اجازه حرکت نمی‌داد، بنابراین مجبور شد فشار داخلی لباس خود را کاهش دهد تا بتواند از دریچه عبور کرده و آن را ببندد. خوشبختانه، او فقط دچار گرمازدگی شد، دمای بدنش تقریباً دو درجه افزایش یافت و لباسش از عرق خیس شد. احتمالاً این حالت ارزشش را داشت، زیرا در آن دقایق تاریخی منظره خیره‌کننده‌ای از زمین دید که به گفته خودش از تنگه جبل‌الطارق تا دریای خزر را در بر می‌گرفت.

بنابراین اولین ساعتی که در خارج از یک فضاپیما آزادانه در فضا شناور شد، ساعتی بود که لئونوف در آن زمان به دست داشت. اگرچه هیچ گواهی رسمی وجود ندارد، در تقریباً تمام اسناد بررسی شده ذکر شده است که چنین ساعتی یک کرونوگراف به نام «استرلا» (تیر) -СТРЕЛА به خط سیریلیک- مجهز به موتور پولیوت ۳۰۱۷ مشتق شده از کالیبر Venus ۱۵۰/۱۵۲، با دو صفحه فرعی برای شمارشتا چهل و پنج دقیقه و تا شصت ثانیه بوده است. این ساعت که از سال ۱۹۵۹ توسط «اولین کارخانه ساعت‌سازی مسکو» ساخته می‌شد، تقریباً برای بیست سال بخشی از تجهیزات مأموریت‌های فضایی متعدد روسیه بود. مدل‌هایی با نام «پولیوت» و همچنین نسخه‌های صادراتی به نام «سکوندا» ساخته می‌شد و توسط گروه محدودی از شهروندان روسی استفاده می‌شد: دانشمندان، خلبانان نظامی، فضانوردان و مقامات ادارات جغرافیایی یا شبکه راه‌آهن. به احتمال زیاد این آخرین علامت روی صفحه ساعت لئونوف بوده است.

سایوز ۲۳

بدون شک یکی از پرحادثه‌ترین مأموریت‌های برنامه فضایی شوروی بود، زیرا کپسولی که فضانوردان ویاچسلاو زودوف و والری روژدستونسکی با آن به زمین بازمی‌گشتند در مکانی غیرمنتظره فرود آمد – یا بهتر بگوییم سقوط کرد: دریاچه تنگیز. آن روز، ۱۶ اکتبر ۱۹۷۶، دریاچه تا حدی یخ زده بود. فرود ناهموار، دمای بسیار پایین – بیست و دو درجه سانتی‌گراد زیر صفر – و نجات دشوار، جان هر دو خدمه را به شدت به خطر انداخت. تلاش برای نجات آن‌ها با وسایل نقلیه آبی-خاکی ناموفق بود. هر دو خدمه شب را با خاموش بودن تقریباً تمام سیستم‌ها به دلیل کمبود باتری برق سپری کردند. صبح روز بعد چندین غواص موفق شدند زودوف و روژدستونسکی را به سلامت نجات دهند. این عملیات پیچیده‌ای بود که در آن از هلیکوپترهایی استفاده شد که به دلیل وزن کپسول قادر به بلند کردن آن نبودند و در نهایت تصمیم گرفته شد آن را تا حدودی با خشونت به سمت ساحل دریاچه بکشند.

حدود دو سال قبل از این ماجرای پرحادثه، شوروی ماشین‌آلات لازم را در سوئیس برای تولید یک کالیبر جدید برای جایگزینی پولیوت ۳۰۱۷ به دست آورده بود. موتور Valjoux ۷۷۳۴ به عنوان پایه‌ای برای توسعه پولیوت ۳۱۳۳ جدید، مقاوم‌تر و دقیق‌تر، با چندین تغییر در مقایسه باکالیبر اصلی سوئیسی عمل کرد که شامل افزایش تعداد جواهر و اصلاح بالانس بود. این اولین کرونوگراف در ساعت‌سازی شوروی با محافظ ضد ضربه بود، با فرکانس ۲۱,۶۰۰ ارتعاش در ساعت و ذخیره انرژی بیش از چهل و سه ساعت. کرونوگراف‌های جدید با این کالیبر از سال ۱۹۷۶ با نام «اوکیان» – به اسپانیایی «اقیانوس» – تولید شدند، زیرا ابتدا برای افسران نیروی دریایی شوروی (BMФ) و بعداً برای خلبانان نیروی هوایی و فضانوردان در مأموریت‌های مختلف سایوز تجهیز شدند. تا سال ۱۹۸۳ این ساعت در بازار غیرنظامی قابل خرید نبود. کالیبر پولیوت ۳۱۳۳ امروزه همچنان در دسترس است، اگرچه تولید آن در سال ۲۰۱۱ اعلام شد.

خوب، هم زودوف و هم روژدستونسکی در مأموریت سایوز ۲۳ دو عدد «اوکیان» حمل می‌کردند و هیچ‌کدام از نجات پرحادثه «جان سالم به در نبردند». ساعت زودوف هنگامی که در یک حرکت ناگهانی کپسول در حالی که توسط هلیکوپترها به سمت ساحل دریاچه کشیده می‌شد به پنل ابزار برخورد کرد، از کار افتاد. ساعت روژدستونسکی در حین کمک به همکارش برای درآوردن لباس فضایی قبل از ترک سفینه آسیب‌دیده از کار افتاد. هر دو ساعت به ترتیب در سال‌های ۱۹۹۳ و ۱۹۹۶ توسط خانه حراج ساثبیز به فروش رسیدند.

این مقاله با همکاری نونو هنریکه باریرا تومه تکمیل شده است

قسمت اول را ببینید